وقتی فردی به دلیل کم‌سن بودن (صغیر)، اختلالات ذهنی (مجنون) یا نداشتن رشد کافی عقلی در مسائل مالی (سفیه) توانایی اداره اموال خود را ندارد، یا زمانی که فردی به دلیل کبر سن یا بیماری عاجز از اداره امور خود می‌شود، قانون راهکارهای مشخصی مثل تعیین قیم یا امین پیش‌بینی کرده است.
چه کسانی به قیم نیاز دارند؟
طبق قانون، اگر افراد زیر ولی قهری (پدر یا جد پدری) یا وصی نداشته باشند، دادگاه برای آن‌ها قیم تعیین می‌کند:
- کودکان و صغاری که پدر یا جد پدری خود را از دست داده‌اند.
- افرادی که دچار جنون یا اختلالات حاد ذهنی هستند.
- افراد غیررشیدی که توانایی تشخیص صلاح مالی خود را ندارند.
چه کسانی در اولویت قیم شدن هستند؟
قانون‌گذار برای انتخاب قیم اولویت‌هایی در نظر گرفته است تا صمیمانه‌ترین و بهترین شرایط برای فرد محجور ایجاد شود:
۱. مادر (در صورت عدم ازدواج)
مادر محجور تا زمانی که شوهر نکرده باشد، در صورت داشتن صلاحیت بر تمام افراد دیگر برای قیمومت مقدم است.
۲. همسر
در صورت محجور شدن زن، شوهر او در صورت داشتن صلاحیت بر دیگران اولویت دارد.
۳. سایر بستگان نزدیک
در صورت نبود شرایط بالا، سایر نزدیکان و خویشاوندان طبق نظر دادگاه به قیمومت منصوب می‌شوند.
وظایف و اختیارات مهم قیم
قيم امانت‌دار اموال و مسئول تربیت محجور است و وظایف مهمی دارد:
- تنظیم لیست دارایی‌ها: قیم باید در بدو ورود، فهرستی دقیق از تمامی اموال، اسناد و حساب‌های محجور تهیه کند.
- تامین هزینه‌های زندگی و درمان: تمامی هزینه‌های معالجه، مسکن و تربیت محجور باید از اموال خودش پرداخته شود.
- ممنوعیت فروش اموال غیرمنقول: قیم حق ندارد املاک، زمین یا خانه محجور را بفروشد مگر با تصویب مستقیم دادستان و احراز غبطه و مصلحت محجور.
- عدم بی‌کار گذاشتن پول: قیم نباید وجوه اضافی محجور را بیش از ۶ ماه بدون سود رها کند؛ در غیر این صورت مسئول جبران خسارت خواهد بود.
⚠️ عزل قیم در صورت خیانت یا کوتاهی: اگر قیم در نگهداری، تربیت یا اداره اموال محجور کوتاهی کند یا مرتکب حیف‌ومیل شود، محجور یا هر شخص ذینفعی می‌تواند موضوع را به دادستان اطلاع دهد تا دادگاه حکم به عزل قیم صادر کند.
تعیین امین برای کهنسالان، بیماران و جنین
علاوه بر قیم، گاهی دادگاه اقدام به تعیین «امین» می‌کند:
- افراد عاجز و مسن: فردی که به دلیل کهولت سن یا بیماری قادر به اداره اموالش نیست، می‌تواند از دادگاه بخواهد برای او امین معین کند. (این امین حکما به منزله وکیل اوست).
- جنین: برای حفظ سهم‌الارث جنینی که هنوز متولد نشده و ولی یا وصی ندارد، امین معین می‌شود (مادر جنین در اولویت است).